زيستگاه

شروع باران

2006-06-14T23:31:00.000-07:00

هديه به سهراب سپهرى

شروعِ باران بود؛
و بوى خاک را چنان بُلند مى‌کرد،
که آدمى ويارِ خاطره مى‌کرد.

عُبورِ رودخانه از مَسيرِ سَنگلاخ بود؛
و رَنگِ واژه‌هاى خاک‌گرفته را،
                                        به آن چنان طراوتى نشان مى‌داد،
که طلاماهىِ عِيد را،
                         به کاسه‌ى چشمِ دُخترانِ کور مى‌انداخت.

فرودِ چَرخ‌ريسکى به شاخ و بَرگِ تخيّل بود؛
و شيارهاى تاريخِ درخت را،
                                    به دُنبالِ پيله‌هاى شاپَرک مى‌گشت؛
و با طلاى عَلف‌ها،
                        براى هر فرشته آشيانه‌اى مى‌ساخت.

ورودِ قاصِدَکى به جَمعِ بَچّه‌فرشته‌هاى بى‌حوصله بود؛
و اگر باد نبود،
هنوز هم، مَلکوت،
                     غَرقِ جيغ و خَنده بود.

باور سپهرى به ناتمامى کار هنرى

2006-06-12T11:07:00.000-07:00

در حياط نشسته‌ام. و روى چمن. بهارِ آبادان [Abadan] به صورت‌َم مى‌خورد. از آن عَصرهاست.
ويتمن [Walt Whitman 1819-1892] را مى‌خوانم. اين شعرِ او را: Song of the open road ويتمن را در هواى آزاد بايد خواند. از حَنجَره‌ى او، صداى عناصر را مى‌شنوى. مى‌توانى کتاب را ببندى. و به حرکتِ پرنده‌اى از بالاى کُنارها نگاه کنى. ويتمن را مى‌شود ناتمام گذاشت. مى‌شود به آن افزود. يا از آن کاست. شعرِ ويتمن چارچوب ندارد. رَهاست، مثلِ بُرشى از باد، تِکه‌اى از فصل.
اين درست نيست، که دست به ترکيبِ کارِ هنرى نمى‌توان زد.
موندريان [Pieter Cornelis (Piet) Mondriaan, after 1912 Mondrian 1872-1944] را مى‌شود از هر طرف ادامه داد.

[کارى از موندريان]

مى‌شود ميانِ خيزران‌هاى سى‌يووى [Xú Wèi 1521-1593] لکه‌هايى را سياه‌تر کرد.

[کارى از سى‌يووى]

مى‌شود زينِ اسبى را در جنگ‌هاى پائولو لوچل‌کو [Paolo Uccello 1397-1475] به رنگِ تازه درآورد.

[کارى از پائولو لوچل‌کو]

هارتونگ [Hans Hartung 1904-1989] را بياوريد. من به آن لکه‌هايى مى‌افزايم که هيچ از اعتبارِ اثر کم نکند، با همه‌ى خلق‌الساعه بودن‌َش. حتا (با احتياطِ ستايش‌آميزى که مرا دست‌پاچه مى‌کند).

[کارى از هارتونگ]

مى‌توانم در لباسِ موناليزا [Mona Lisa, or La Gioconda (La Joconde)] دست ببرم، بى آن که لئوناردو [Leonardo di ser Piero da Vinci 1452-1519] را نگران کنم.

[موناليزا]

هيچ اثرى، آنقدر تمام نيست، که نتوان دَر آن دَست بُرد. از بهترين رُمان‌هاى دنيا، مى‌توان صحنه‌هايى را زد، فصل‌هايى را کنار گذاشت. در نمايشنامه‌ى يونسکو [Eugène Ionesco or Eugen Ionescu 1909-1994] مکانيسمِ زبان را سبک کنيد. لطمه‌اى چندان نزده‌ايد. حيرتِ تماشاى وجود، از جاهاى ديگر، سَر خواهد زد. کارِ هنرى، در تمامِ وجودِ خودش، حَرف مى‌زند. سَرِ ونوسِ دوميلو [Venus de Milo] را از تن جُدا کنيد. تناسب و اعتدال، همچنان بَر سَرِ پا خواهد ماند.

[ونوس دوميلو]

نقطه‌ى اوج، تمامِ پيامِ يک اَثر نيست. اَثرِ هنرى، تکه‌اى است، از يک رَگِ زنده. خون، در همه‌جاى آن هست. اگر از اين خون کم کنى، يا به آن بيافزايى، رَگ، همچنان زنده خواهد ماند. مسئله‌ى تراکم، در ميان است. شعرى هست، که اگر تصويرهايى از آن بَردارى، از تراکمِ تصويرىِ آن کاسته‌اى. تنها همين.
دستبُردِ ازرا پاند [Ezra Weston Loomis Pound 1885-1972] را، در شوره‌زار [The Waste Land-Thomas Stearns Eliot 1888-1965] پاداشِ خوب داديم. شايد نمى‌بايست. و شايد از وسعتِ شوره‌زار، باز هم مى‌کاست، بهتر بود. در همه‌ى شعرها مى‌توان دست بُرد، چه در "حافظ" [Khwajeh Shams al-Din Muhammad Hafez-e Shirazi] ديروز، چه در "سن ژون پرس" [Saint-John Perse (pseudonym of Alexis Léger) 1887-1975] امروز. وَسواسِ ما، در کارِ تکميل و پرداخت، اثر را به اِتمام نمى‌رساند، کارِ هنرى، تمام نيست. چارچوب ندارد، آغاز و اَنجام ندارد. درياى ترنر [Joseph Mallord William Turner 1775-1851] را مى‌شود روى ديوارهاى Tate gallery ادامه داد.

[کارى از ترنر]

نسيمى، که تن‌پوشِ ويکتوار [The Winged Victory of Samothrace, also called Nike of Samothrace (French: Victoire de Samothrace)] را به يک سو مى‌بَرد، در خودِ مجسمه بَرنمى‌خيزد.

[ويکتوار]

از پنجره‌هاى لوور [Louvre Museum] به درون مى‌وَزد. و خاستگاه‌َش کرانه‌هاى ساموتراس [Samothrace (Greek: Samothraki, Turkish: Semadirek)] است. در جريانِ اين نسيم است، که ويکتوار خودَش را به تکامل مى‌رساند. آغاز و انجامِ کارِ هنرى، در فضاست. در سپيدىِ کاغذ است. روى ديوار است. و همه‌ى اينها، در ذهنِ ماست. پيش از آن که ارکستر، تقديسِ بهار [The Rite of Spring-Igor Fyodorovich Stravinsky 1882-1971] را آغاز کند، در مايه‌هاى ذهنِ ما، اين تقديس آغاز شده است. وقتى که کارِ اُرکستر تمام شد، ما شنوندگان هستيم، که به هيئتِ ارکستر بَدل مى‌شويم، و جادوى ديرينِ ريتم را، در فضاى دوردستِ ماقبلِ تاريخ، به صدا درمى‌آوريم.
[هنوز در سفرم - به کوشش پريدخت سپهرى - چاپ چهارم: 1384 - نشر فرزان - ص: 25-26]

× تصاوير، اتصالات، و آن چه بين [] آمده، افزوده‌هاى من است.

شهر سپهرى

2006-05-29T01:33:00.000-07:00

اهل کاشانم، اما
شهر من کاشان نيست.
شهر من گم شده است.
(صداى پاى آب - سهراب سپهرى)

به نظر مى‌رسد، اين قطعه، مُلهَم از اين ماجرا باشد:

من کاشى‌ام. اما در قم متولد شده‌ام. شناسنامه‌ام درست نيست. [...] در قم زياد نمانده‌ايم. به گلپايگان و خوانسار رفته‌ايم. بعد به سرزمينِ پدرى.
(هنوز در سفرم - به کوشش پريدخت سپهرى - چاپ چهارم: 1384 - نشر فرزان - ص: 14)

اما من - با اين که نظرِ اول را رَد نمى‌کنم - بَر اين باوراَم، که اين قطعه، متأثر از- و به عبارتِ بهتر، چکيده‌ى - اين بَخشِ "سلام به دنيا"ى والت ويتمن (Walt Whitman 1819-1892) است:

شهرهاى کره‌ى زمين را مى‌بينم، و گاه و بيگاه، خود را، جُزوِ آنها مى‌کنم؛
من واقعاً "پاريسى"اَم؛
من ساکنِ "وين"اَم، "سن‌پترزبورک"اَم، "برلن"اَم، "قسطنطنيه"اَم؛ [...]
(سلام به دنيا - والت ويتمن)

I see the cities of the earth, and make myself at random a part of them;
I am a real Parisian;
I am a habitan of Vienna, St. Petersburg, Berlin, Constantinople; [...]
(Salut au Monde - Walt Whitman)

همچنان که اين قطعه را:

مردُمان را ديدم.
شهرها را ديدم.
(صداى پاى آب - سهراب سپهرى)

مى‌توان مُلهَم از - و به عبارتِ بهتر، چکيده‌ى - اين بخشِ دانست:

شهرهاى افريقا و آسيا را مى‌بينم؛
"الجزيره"، "تريپولى"، "ادرنه"، "مغادور"، "تيموکتو" و "مونراويا" را مى‌بينم؛
انبوهِ مردمِ "پکن"، "کانتون"، "بنارس"، "دهلى"، "کلکته" و "توکيو" را مى‌بينم؛ [...]
(سلام به دنيا - والت ويتمن)

I see African and Asiatic towns;
I see Algiers, Tripoli, Derne, Mogadore, Timbuctoo, Monrovia;
I see the swarms of Pekin, Canton, Benares, Delhi, Calcutta, Yedo; [...]
(Salut au Monde - Walt Whitman)

به گمانِ من، با دانستنِ زمانِ سرودنِ "صداى پاى آب" که - آن چنان که در [هشت کتاب - سهراب سپهرى - چاپ ششم: 1366 - انتشارات طهورى] آمده - سالِ 1343 است، و زمانِ چاپِ "گزيده‌ى اشعارِ والت ويتمن" که - آن چنان که در [گزيده‌ى اشعار والت ويتمن - ترجمه: دکتر سيروس پرهام - چاپ سوم: 1383 - انتشارات مرواريد] آمده - سال‌هاى 1337-1338 است؛ و همانندىِ واژگانىِ دو شاعر - و رويکردِ همانندى، که به طبيعت و بَشر دارند - نمى‌توان مُنکرِ تأثيرِ والت ويتمن بَر سهرابِ سپهرى (Sohrab Sepehri 1928-1980) شد - البته پذيرفتنِ اين تأثيرپذيرى، به معناى اِنکار يا کم‌اِنگارىِ هنرِ سپهرى نيست.

البته دلايلِ ديگرى هم براى پذيرفتنِ اين گمانه هست:

من ماندم با شعرهاى والت ويتمن و [...] دست‌هاى‌َم دُچارِ لکنت بود. چيزى را احضار کرده بودم،
Something unproved! something in a trance!
و گوشت‌هاى‌َم Nostalgique شده بود. [...]
(هنوز در سفرم - به کوشش پريدخت سپهرى - چاپ چهارم: 1384 - نشر فرزان - ص: 24-25)

و:

در حياط نشسته‌ام. و روى چمن. بهارِ آبادان به صورت‌َم مى‌خورد. از آن عَصرهاست.
ويتمن را مى‌خوانم. اين شعرِ او را: Song of the open road ويتمن را در هواى آزاد بايد خواند. از حَنجَره‌ى او، صداى عناصر را مى‌شنوى. مى‌توانى کتاب را ببندى. و به حرکتِ پرنده‌اى از بالاى کُنارها نگاه کنى. ويتمن را مى‌شود ناتمام گذاشت. مى‌شود به آن افزود. يا از آن کاست. شعرِ ويتمن چارچوب ندارد. رَهاست، مثلِ بُرشى از باد، تِکه‌اى از فصل.
(هنوز در سفرم - به کوشش پريدخت سپهرى - چاپ چهارم: 1384 - نشر فرزان - ص: 25)

در پايان بايد گفت، چيزى، که تاکنون، ناديده گرفته شده - و جاى کار فراوان دارد - تأثيرِ هنرمندانِ غربى، به ويژه ويتمن، بَر سپهرى‌ست.

* ترجمه‌ى فارسىِ اشعارِ ويتمن، همه بَرگرفته از [گزيده‌ى اشعار والت ويتمن - ترجمه: دکتر سيروس پرهام - چاپ سوم: 1383 - انتشارات مرواريد] است.

جغرافياى غربت

2006-05-16T03:33:00.000-07:00

مى‌دانم که به من عَلاقه دارى؛
و عَلاقه‌اى ندارى،
                       من با فرشته‌ها رابطه‌اى داشته باشم،
اما فکر نمى‌کنم بدانى آدمى که بال دارد،
                                                 به چه اِحتياج دارد.

آدمى که بال دارد اِحتياجى به گذرنامه ندارد؛
اما نياز دارد که بداند،
                           به کجاى کره‌ى زمين تعَلق دارد؛
که غريزه تا نباشد،
                       آدم نمى‌تواند جُغرافياى غُربَت را اِحساس کند.

شده تا حال به شاپَرک حِسادَت بکنى؟
شاپَرک تبَعِه‌ى هيچ کشورى نيست؛
هر جا که بوى گل بيايد آنجا وَطنِ شاپَرک است.

مُتأسف‌اَم، عزيزَم!
من با فرشته‌ها قرار دارم؛
قبل از رَفتن اِجازه مى‌دهى تو را ببوسم؟

سواد بصرى

2006-04-25T03:51:00.000-07:00

در آينده، بى‌سواد، فقط کسى نيست، که قلم را نمى‌شناسد، بلکه کسى که دستگاهِ عکاسى را نمى‌شناسد نيز، بى‌سواد مَحسوب مى‌شود.
[مولى-نِى (László Moholy-Nagy 1895-1946) - مبادى سواد بصرى - دونيس اِ. دانديس - ترجمه: مسعود سپهر - سروش - چاپ اول: 1368 - ص: 15]

سَواد، يعنى: توانِ فهم و ثبتِ پيام، به يک زبان. براى نمونه، سوادِ خواندن و نوشتن، يعنى: توانِ خواندن - يعنى: فهم - و نوشتن - يعنى: ثبت - ِ پيام - يعنى: معنا - به يک زبان - مانندِ فارسى. اگر اين تعريف را بپذيريم، بايد بپذيريم، که چيزى، به نامِ سوادِ بَصرى (visual literacy) هم، وجود دارد. سَوادِ بصرى، يعنى: توانِ فهم و ثبتِ پيام، به زبانِ تصوير.

سوادِ خواندن و نوشتن، از ابتدا، همگانى نبود؛ در واقع، فناورى‌هايى، که توليدِ اَنبوهِ کتاب، دفتر، قلم و ... را، ممکن مى‌ساختند، بودند، که آن را، عملاً، همگانى کردند؛ اين، دُرست همان اتفاقى‌ست، که براى سوادِ بصرى افتاده (1)؛ مردمِ زمانِ ما، بايد از طرفى، ياد بگيرند، خواندنِ اين همه تصويرِ ثابت و مُتحرکِ چاپى، کامپيوترى، تلويزيونى و ... را؛ و از طرفى، ياد بگيرند، نوشتن با دوربين را، که اکنون، به تلفن و کامپيوتر هم، پيوسته؛ و نوشتن با نرم‌افزارِ ويرايش تصوير را، و ....

تصويرگرى، در ابتدا، کار جادوگران بود؛ و بعدها، کارِ هنرمندان؛ و حال، کارِ عَوام؛ و مَهارتى، که در ابتدا، دانستن‌َش مُجازات داشت، و بعدها، مُباهات، حال، ندانستن‌َش مُکافات است! امروزه، مردمى، که هيچ تصويرى - يا تصوّرى - از نياکان‌ِشان ندارند، از لحظه‌لحظه‌ى زندگىِ کودکان‌ِشان - حتا گاه، لحظه‌ى به دنيا آمدنِ‌شان - تصويربردارى مى‌کنند. ولى صِرفِ به کار گرفتنِ دوربين، به معناى داشتنِ سوادِ بصرى نيست. کسى که دوربين مى‌خرَد، مانندِ باسوادى‌ست، که به کشورى، که زبانِ آن را نمى‌داند، مى‌رود. هيچ مى‌دانستيد، که يکى از دلايلِ بى‌سوادى، مهاجرت است؟

در دوره‌اى، که فرهنگِ بشرى، در شُرُفِ بَصرى شدن است، بسيارى از تصويرگران، هنوز، به مانندِ آن کودک‌اند، که باسوادنشده، کتاب، باز مى‌کند، و بلندبلند مى‌خواند! چه مى‌خواند؟ خدا مى‌داند!

توضيحات:

1. البته، با توجه به اين که قديمى‌ترين نقاشى‌هاى کشف شده - Cave paintings may be 'oldest yet' - حدودِ 35000 هزار سال قدمت دارند، ولى قدمتِ اولين نوشته‌هاى کشف شده - 'Earliest writing' found - بيش از 6000 سال نيست؛ و اساساً، نيمى از سوادِ خواندن و نوشتن - يعنى: نوشتن - ريشه در نقاشى دارد؛ بايد پذيرفت، که نيمى از سوادِ بصرى ( ِ همگانى) - يعنى: خواندن - بسيار قديمى‌تر از سوادِ خواندن و نوشتن ( ِ همگانى) است.

مطالعاتِ بيشتر:

History of the alphabet
History of painting
History of writing

کوچه‌هاى عجله

2006-04-23T02:32:00.000-07:00

روزى نيست،
                که يک بَچّه‌فرشته زيرِ ماشين نرود؛
هيچ‌کس وقت ندارد،
                       که توقف بکند؛
هرکسى مى‌خواهد،
                      زودتر از مرگ،
                                         به مقصد برسد؛
هيچ‌کس فکر نمى‌کند،
                        که با فرشته‌ها قرار دارد.

من،
    هميشه دير مى‌رسَم،
                           ولى،
همه‌جا،
        پاى پياده مى‌روم،
تا اگر،
        بَچّه‌فرشته‌هاى زخمى را،
                                     پيدا کردَم،
ببَرم خانه، مُداوا بکنم.

کوچه‌هاى عَجله،
                   تنگ‌تر از عُبورِ يک شاپَرک‌اند؛
شاعر از کوچه‌ى بُن‌بَست به خانه مى‌رود.

لک‌لکى از ملکوت

2006-04-04T02:32:00.000-07:00

در جزيره‌اى،
                به اندازه‌ى عُمرِ آدمى،
شاعرى هست،
                 که پروانه دُرست مى‌کند،
و سَوارِ باد مى‌کند،
                     که مى‌رود،
                                  به سَمتِ ملکوت.

اگر از اين همه پروانه،
                           يکى،
                                گرده‌ى احساسِ مرا،
                                                       در رَحِمِ فرشته‌ها بنشاند،
لک‌لکى،
        کودکى‌َم را،
                     به جزيره بازمى‌گرداند.

آدمى،
      که در جزيره‌اى،
                         که روى نقشه‌ها نيست،
                                                    به دنيا آمد،
غير از انداختنِ بُطرىِ روحِ خود،
                                        به درياى کف‌آلود،
                                                             چه کار مى‌تواند بکند؟

جشن در جنگل کاج

2006-03-10T03:29:00.000-08:00

شيشه خواب‌آلود است؛
ولى از پُشتِ نوشته‌هاى شفافِ تو،
                                           رَقصِ برف،
                                                           ديده مى‌شود؛
و کمى دورتر از خاطره،
                               خرگوشِ سفيدى،
                                                    سَرِ خود را،
                                                                   بالا مى‌آورد،
و به اندازه‌ى يک عُمر،
                            به من،
                                     مى‌نگرَد.

بايد از پنجره بيرون بپَرم؛
بروم،
       به سَمتِ آن کاج،
                           که آويخته از ستاره‌ها.

امشب،
         جشنِ تولدِ فرشته‌هاى موطلايى است؛
گنجشکان،
             همه دَعوت دارند؛
و کبوترِ سفيد،
                  شاخه‌ى زيتونى،
                                       به رَسمِ هديه مى‌بَرد،
                                                                 براي بَرّه‌ي سفيد؛
و کلاغ‌ها،
             به مانندِ هميشه،
                                فرصتِ حرف زدن،
                                                         به کاج‌ها،
                                                                     نمى‌دهند.

رَدّپاهاى زيادى اينجاست:
رَدّپاى ياکريمى،
                    تا هيچ؛
رَدّپاى راکونى،
                   تا سَرِ خون؛
رَدّپاى آن گوزنى،
                      که به دُنبالِ غريزه مى‌رود؛
رَدَپاى گرگ‌هايى،
                      که پىِ فرشته‌ها مى‌گردند.

مى‌خواهم
           که به راهِ مُطمئنى بروم؛
اما دوست ندارم،
                     پا جا پاى مُسافرانِ قبلى بگذارم؛
پىِ رَدّپاى پيغمبرِ هرگزمُتولدنشده مى‌گردم.

زوزه‌اى غريب را،
                        مى‌شنوم،
                                   که روح را،
                                                  مى‌کشد از رَحِمِ طبيعت،
                                                                                بيرون؛
مى‌دانم
        که به انتهاى هيچ راهِ تازه‌اى،
                                             نمى‌توان رسيد؛
اما،
     شکارِ گرگ‌هاى نُقره‌اى شدن،
                                          خودَش،
                                                   به دَرکِ تازه‌اى رسيدن است.

پشه‌ها ناقل خاکسترى‌اند

2006-02-14T08:42:00.000-08:00

پَشه‌ها،
         مى‌گذرند از ترکِ گوشه‌ى ديوارِ سُکوت؛
از سوراخِ کليدِ مَلکوت؛
و به مَعصوميتِ تمام،
                           مى‌مَکند،
                                     خونِ آبىِ فرشته‌ها را؛
و به حُسنِ نيّتِ تمام،
                         مى‌گزَند،
                                    سايه‌ى هُما را؛
پشه‌ها،
         تباه مى‌کنند،
                        رؤياى خدا را.

پشه‌ها،
         ناقلِ خاکسترى‌اند؛
و اگر سُرخ‌رَگِ قوس‌قزَح را بگزند،
به چه عشقى،
                 ديگر،
                         چلچله‌ها،
                                    به آسمان،
                                                پَر بکشند؟

به فرشته‌ها بگوييد،
                        به بَستر بروند؛
که اگر صداى بالِ يک پشه،
                                 بالشِ يک فرشته را،
                                                         پاره کند،
مى‌فرستم،
             همه‌ى چلچله‌ها را،
                                   که همان يک پشه را هم بخورند.

شهبانوى طلاماهى‌ها

2006-02-04T09:47:00.000-08:00

هديه به مريم حيدرزاده

دُخترى،
          نِزاکتِ دُخترِ شاهِ پَريان،
و صداى نازکِ فرشتگان را،
                                    دُزديد؛
و قنارى‌ها را،
                  دِکلمه کرد؛
و هزار قاصدک را،
                         با هر نفس،
                                       فرستاد،
                                                 به سَمتِ گلِ‌سُرخ؛
و شقايق،
            که فرو ريخت،
                               به ضَربه‌هاى باد،
با دَهانى پُرِ گنجشک،
                          تمشک‌هاى گرمازده را،
                                                       نفرين کرد؛
اما،
    باران را،
                به اولين قطره‌ى آن،
                                          باور کرد؛
و بدونِ چَتر،
                با پاى برهنه رفت،
                                        تا آينه را،
                                                    به رقص دَربياوَرد؛
اما،
    مُعجزه پاشيد،
                     به او،
                            شُد،
                                 پَرىِ دريايى؛
و به همراهِ طلاماهى‌ها،
رَفت،
       تا غرقِ مُلايمت کند،
                                 دُنيا را.

قرمز غريب‌ترين درد است

2006-02-01T07:44:00.000-08:00

From The Quiet House

"Red is the strangest pain to bear;
In Spring the leaves on the budding trees;
In Summer the roses are worse than these,
More terrible than they are sweet:
A rose can stab you across the street
Deeper than any knife:
And the crimson haunts you everywhere -
Thin shafts of sunlight, like the ghosts of reddened swords have struck our stair
As if, coming down, you had spilt your life.

I think that my soul is red
Like the soul of a sword or a scarlet flower:
But when these are dead
They have had their hour.
I shall have had mine, too,
For from head to feet,
I am burned and stabbed half through,
And the pain is deadly sweet.

The things that kill us seem
Blind to the death they give:
It is only in our dream
The things that kill us live."

(Charlotte Mew 1869-1928)

از خانه‌ى خاموش

"قرمز، غريب‌ترين دَرد است، براى تحمّل؛
برگ‌هاى درختانِ جوانه‌دارِ بهار؛
و بَدتر از آنها، گلِ‌سُرخ‌هاى تابستان،
بيش از آن چه قشنگ باشند، هراس‌انگيزاند؛
ممکن است، در ميانِ خيابان، گلِ‌سُرخى، زخمى، به ما، بزَند،
عميق‌تر از هر چاقو؛
و ارغوانى، همه‌جا، در پىِ ماست -
پرتوهاى نازکِ آفتاب، به مانندِ اَشباحِ شمشيرهاى سُرخ‌شده، بَرخورد مى‌کنند، به پله،
و انگار، زندگانىِ خود را، با فرو آمدن از پله، فرو مى‌ريزيم.

فکر مى‌کنم، روحِ من، قرمز است،
به مانندِ روحِ يک شمشير، يا گلى قرمز:
ولى آنها که بخواهند بميرند،
هر کدام، به شيوه‌اى مى‌ميرند.
من هم، به شيوه‌ى خودم، مى‌ميرَم،
چرا که تا سَر اِلتهاب‌ام،
و تا نيمه عَذاب،
و دَرد، سَخت خوش‌آيند است.

چيزهايى، که مى‌کشند، ما را،
ظاهراً، مَعنىِ مرگ را، نمى‌دانند:
چيزهايى، که مى‌کشند، ما را،
فقط، درونِ رؤياى ماست، که زنده‌اند."

(شارلوت ميو)

مفاهمه

2006-02-01T07:38:00.000-08:00

مُفاهِمه، به گمانِ من، تلاشى دوجانبه است، براى رسيدن به فهمى مُشترک. مُفاهمه، بَر اين باوَر اُستوار است، که هم‌گونىِ مُفاهمه‌گران، از نظرِ کمّى و کِيفى، فزون‌تر از ناهم‌گونىِ آنان است. مُفاهمه‌گران - که همه انسان‌اند - (با وجودِ تمايزاتِ حسى، اِدراکى، اِجتماعى، اَخلاقى و ...)، به سببِ داشتنِ بُنيان‌هاى زيستى و کنش‌هاى روانىِ مُشترک، دَريافت‌ها و خواست‌هاى مُشابهى دارند. رُشدِ تمدنِ بشرى نيز - که توليدِ اَنبوهِ خوراک و پوشاک و ... و رَسانه و ترانه و ... و پوستر و خبر و ... را در پى دارد - خود، سببِ شباهتِ بيش از پيشِ مُفاهمه‌گران مى‌گردد.

از سوى ديگر، مُفاهمه‌گران، به هنگامِ ورود به مَحدوده‌ى مُفاهمه، از پيشينه يا جايگاهى که (از نظرِ سياسى، اقتصادى، اجتماعى، علمى، دينى، تحصيلى و ...) دارند، دَست کشيده، و با هم بَرابر مى‌گردند. چرا که مُفاهمه، نه يک‌سَره فهم است، نه يک‌سَره تفهيم؛ فهم و تفهيمِ دوجانبه است، ميانِ دو انسان، که به غيرِ اِستناد و اِستدلال، همه‌چيز - تجربه، تحصيل، علم و ... - را کنار گذاشته‌اند، تا به فهمى مُشترک برسند؛ و فهمِ مُشترک، نقاطِ اشتراکِ دو فهم است؛ دو فهمِ بَرابر، دَر اِحترام، وَ اِدراک؛ و اِحترام، به اِدراکِ نامُشترک، بَندِ نافِ مُفاهمه است؛ مُفاهمه، در نبودِ احترامِ دوجانبه، سِقط مى‌گردد، و دَر نبودِ فهمِ مُشترک، رُشد مى‌يابد.

مُفاهمه، بدونِ صداقت، مُمکن نيست؛ و صِداقت، هماره دانستنِ حقيقت نيست؛ گاه، ندانستنِ آن است! در جهانى، که همه‌چيز - انسان، ادراک، حقيقت و ... - اَسيرِ دگرگونى‌ست، کسى نمى‌تواند، هَماره، مُحِق باشد - حتا اگر حقيقت را بداند! و کسى، که بَر اين گمان است، که هيچگاه، اشتباه نکرده، يا داراى عِصمَت است - که دارندگانِ عِصمت، در کارِ هدايت‌اند، نه مُفاهمه! - يا فاقدِ صِداقت؛ که هر کسى، جُرأتِ سَرک کشيدن به گوشه‌هاى تاريکِ ذهنِ خود را ندارد!

و صِراحت، دَريدنِ مُفاهمه‌گرِ ديگر نيست؛ روبرو شدن، با دليلِ خشمِ خود است - چه چيز جَريحه‌دار کرد، روحِ مَرا؟ کدام زخمِ کهنه، به خون اُفتاد؟ - کدام مُفاهمه‌گر است، که بگويد: "دُرست نمى‌دانم"؟ بگويد: "نياز به فرصتى دارم، که در اين باره بيانديشم"؟ يا - پناه مى‌بَرم به خدا - بگويد: "اشتباه کردم"؟

(3) و چون است، که خَس را، در چشمِ برادرِ خود، مى‌بينى، چوبى که چشمِ خود دارى، نمى‌بينى (4) يا چگونه به بَرادرِ خود مى‌گويى، اجازت ده، تا خَس را، از چشم‌َت بيرون کنم، و اينک چوب در چشمِ توست (5) اى رياکار! اول چوب را، از چشمِ خود بيرون کن، آنگاه نيک خواهى ديد، تا خَس را، از چشمِ بَرادرَت، بيرون کنى
(کتاب مقدس - چاپ دوم: 1987 - انجمن کتاب مقدس ايران - انجيل متا 7)

مُفاهمه، اما، کجا مُجاهله مى‌گردَد؟ دُرست، در آنجا، که جاهليتِ انسان، فراموش مى‌گردد؛ مُفاهمه‌گر، بَرى از جاهليت نيست؛ جاهليتِ فردى - که گاه، خود، از آن، بى‌خبر است - و جاهليتِ جمعى - مُلقب به عِرقِ ملى، غيرتِ دينى، مَصالحِ عمومى و ...؛ و گاه، جاهليتى، به ريشه‌دارىِ رُشدِ تمدن؛ و گاه، کنشِ جَهولانه‌ى مُفاهمه‌گر، واکنشِ جَهولانه‌ى مُفاهمه‌گرِ ديگر را، بَرمى‌انگيزد؛ و اين، شروعِ مُقاتله است؛ چه خوب بود، اگر به سَبکِ واسِطه‌ها، مُفاهمه مى‌کرديم؛ براى واسِطه‌ها، هيچ‌چيز، مُهم‌تر از خودِ مُعامله نيست!

1. در مَدخلِ "جاهليت"ِ لغتنامه‌ى دهخدا، آمده که:

[...] در اين مَوارد، نِسبت به جَهل، به مَعنىِ عَدَمِ عِلم، يا پيروى نکردن از عِلم، مى‌باشد، زيرا کسى که عِلمِ وى، با واقع، مُطابق نباشد، جاهلِ بَسيط است، و اگر خلافِ واقع را، مُعتقد باشد، جاهلِ مُرکب است، و اگر بَرخلافِ واقع، سُخن گويد، خواه عِلم به واقع داشته باشد، يا نداشته باشد، جاهل مُحسوب مى‌شود

[...] رسول (ص) گفتند: هر کس کارِ بَدى کند، نادان است، هرچند بداند، که کارِ او، بَرخلافِ حَق است، زيرا عِلمِ حَقيقى، که در قلب رُسوخ يابد، از گفتار و کردارى، که مُخالفِ آن عِلم بوَد، مانع شود، و اگر کارى، بَرخلاف، از او سَر زَد، ناچار، غفلتِ قلب، يا سُستى دَر اِذعانِ قلبى، بدو راه يافته، که از مُقاومت با آن چه مُعارض با دانشِ اوست، عاجز مانده است - و اين گونه احوال، با عِلمِ حقيقى، تناقض دارد، و به همين جَهت، آن را، جَهل خوانند

2. به گمانِ من، دَليلِ بسيارى از مُشکلاتِ روانى-اجتماعىِ جَوامِعِ امروز، تمرکزِ قدرت-مديريت است؛ انسانِ امروز، که از نظرِ زيستى-روانى، با انسانِ چند هزار سالِ پيش، تفاوتى ندارد، در جامعه‌اى، زندگى مى‌کند، که ساختارِ آن، با جامعه‌ى چند هزار سالِ پيش، قابلِ مُقايسه نيست. انسانى، که در گذشته، با کدخدا - که نه تنها مُشکلات، که حتا خلق و خوى او را مى‌شناخت - مُفاهمه‌اى رودَررو داشت، امروزه، نمى‌تواند، با هيچکدام از رؤساى حُکومتِ مَرکزى - که چارچوبِ زندگىِ او را، بى هيچ مَشورتى با او، مى‌سازند - مُفاهمه کند؛ براى اين رؤسا هم، امکانِ مُفاهمه - حتا از خِلالِ لايه‌هاى ديوان‌سالارى - با ميليون‌ها نفر - ناشناس - وجود ندارد؛ و اين، سببِ نااُميدى، و خشم مى‌گردد؛ خشمِ کورى، که هر چه رَسميت داشته باشد، دُشمن مى‌داند؛ خشونتى، که به دُنبالِ انتقام مى‌گردد؛ و مُفاهمه را، به رَنگِ مُجادله به اين مَعنا باشد.

تنها، در جامعه‌ى مَردم‌سالار است، که مُفاهمه، عُموميت مى‌يابد؛ اما اگر مَردُم‌سالارى (دموکراسى)، يعنى:

حکومتِ مردم بَر مردم، و برقرارىِ تساوى، بينِ افرادِ جامعه، و بَرخوردار کردنِ آنها، از آزادى‌ها و ارزش‌هاى يکسانِ اجتماعى، و نيز، دخالت دادن‌ِ‌شان، دَر تصميم‌گيرى‌هاى زندگىِ فردى و اجتماعى.
(نخستين فرهنگِ زبانِ فارسى الفبايى-قياسى - دکتر مهشيد مشيرى - تجديد چاپ: 1371 - سروش)

به گمانِ من، از طريقِ انتخابِ دوره‌اىِ چند نماينده يا رئيسِ‌جمهور، تحقق نمى‌يابد؛ مَردُم‌سالارىِ حقيقى، تنها، از طريقِ توزيعِ قدرت-مديريت، در تمامِ سُطوحِ جامعه، مُمکن مى‌گردد؛ آيا يافتنِ سازوکارِ مُناسبى، براى پياده کردنِ چنين ساختارى، نيازمندِ مُفاهمه نيست؟!!!